عبید شاکی

به گزارش پایگاه خبری حوزه هنری، باقر قربانی زرین نویسنده و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی در نقد کتاب «بهلول نامه» اثر پروفسور «اولریش مارزلف» گفت: اصل این کتاب پایان نامه دکتری «اولریش مارزلف» بود که حدود ۱۴۰ صفحه را شامل می‌شد که بعدها با افزودنی‌هایی تبدیل به کتاب «بهلول نامه» شد. در نسخه اصلی ۱۲۰ حکایت عربی، ۹ حکایت ترکی استانبولی و ۷ حکایت نیز عبری  است. حکایت‌ها بیشتر به زبان عربی بودند و او می‌خواست حکایات فارسی را نیز به آن اضافه کند که بنده در این زمینه با او همکاری کردم.

وی افزود: کار بازبینی منابع این کتاب بیش از ۳ سال به طول انجامید و ۱۶۴ منبع جدید به آن افزودم. در حال حاضر این کتاب ۴۰۰ منبع به ۹ زبان زنده دنیا دارد. «بهلول نامه» کتابی کاملا علمی است حتی از نشر «چشمه» که طراحی جلد آن را انجام می‌داد خواسته شده بود که اصلا از تصاویری مانند ملا نصرالدین برای طرح روی جلد این کتاب استفاده نکند.

این نویسنده مهمترین ویژگی کتاب «بهلول نامه» را مستند بودن عنوان کرد و گفت: بیش از ۱۰۰۰ حکایت درباره بهلول وجود دارد اما هیچ کدام آنها مستند نیست اما در این کتاب تمام حکایاتی که جمع آوری شده کاملا مستند و شناسنامه دار هستند. نام تمام منابع استفاده شده نیز درج شده یعنی از قرن ۳ هجری تا زمان معاصر در این کتاب منبع وجود دارد.

قربانی با بیان اینکه حکایات مربوط به بهلول در قرن های مختلف با نام های متعدد نظیر بهلول، اشعث و… آمده است، خاطرنشان کرد: قرن به قرن تمام این حکایات و نام‌ها را مورد بررسی قرار دادم و تغییرات آنها را نیز مشخص کردم. در ابتدا حکایات کتاب شامل ۱۷۵ حکایت بود که من آن را به ۲۰۶ حکایت افزایش دادم. به طور مثال پروفسور مارزلف سراغ کتاب‌های تفاسیر نرفته بود و من برای نمونه از تفسیر ابوالفتوح رازی ۳ حکایت درباره بهلول یافتم. همچنین پروفسور مارزلف در فاصله بین قرن ۶ تا ۱۱ هجری حکایتی از بهلول نیاروده بود که من حکایت‌های متعددی را در این فاصله زمانی پیدا کردم. در ضمن ۱۵ فهرست دیگر نیز به کتاب افزودم.

عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی تصریح کرد: نسخه اول «بهلول نامه» را که مطالعه کردم دچار ابهاماتی شدم و بعد از هماهنگی با پروفسور مارزلف تصمیم گرفتم مقدمه خودم را در اول کتاب بیاورم. نوروز ۸۸ مقدمه آماده شد و تحویل ناشر دادم و پروفسور در شهریور ۸۸ به ایران آمد و آن را خوانده و بسیار استقبال کرد.

وی اظهار کرد: بهلول شخصیتی حقیقی است. در منابع مکتوبی که وجود دارد درباره سال تولد او چیزی ذکر نشده ولی زمان وفاتش بین سال های ۱۸۳ تا ۲۱۰ هجری ذکر شده که البته فاصله زمانی ۱۸۶ تا ۱۹۰ هجری قوی‌تر است. او دانشمند زمان خود بود. روزی از سوی هارون الرشید به او پیشنهاد قاضی الضاتی داده شد و او برای چاره اندیشی نامه‌ای به امام موسی کاظم (ع) نوشت و در پاسخ حرف «ج» نوشته شده بود. بهلول از این حرف، جنون را استنباط کرد. بنابراین لباس ژنده‌ای پوشید و خود را به دیوانگی زد. او تا پایان عمرش این گونه زندگی کرد و در گورستان و خرابه‌ها ساکن بود.

باقری از ثبت صدها حکایت در باب ملاقات بهلول با هارون خبر داد و گفت: در این بین فقط سه بار ملاقات بهلول با هارون قطعی و درست است که یکی از این دیدارها هارون را به شدت منقلب می‌کند.

وی در بیان جایگاه خاص بهلول در تاریخ خاطرنشان کرد: از قرن ۲ هجری عقلاء المجانین زیادی از زن و مرد پدید آمدند ولی فقط بهلول ماندگار شد و این به جهت جایگاه و رتبه خاصی است که او دارد. در ایران نیز عده ای را بهلول نامیده‌اند مانند سید قلم‌زن اصفهانی که بهلول اصفهانی نامیده می‌شد یا شیخ محمدتقی بهلول گنابادی. در تهران نیز بهلولی به نام درویش بهلول وجود داشت.

سی و سومین نشست نقد و بررسی «دگرخند» با عنوان بررسی شخصیت بهلول، همراه با نقد کتاب «بهلول نامه» اثر پروفسور «اولریش مارزلف» دوشنبه ۲۸ تیرماه در سالن سوره حوزه هنری برگزار شد.

در ادامه بخشی از سخنان دکتر قربانی را انتخاب کرده‌ام که درباره‌ی رابطه‌ی میان «بهلول» و امام «جعفر صادق ع» صحبت می‌کنند. دکتر قربانی طبق سندی که پیدا کرده‌اند عقیده دارند بی‌شک «بهلول» از پیروان و نزدیکان امام علیه‌السلام بوده‌اند.