عبید شاکی

تنها فضایی که در این سال‌ها آمادگی و ظرفیت عرضه شعر طنز را در رسانه ملی داشته است رسانه رادیو است که در مواردی حتا آثار تولید شده در خارج از محدود سازمان را نظیر شب شعرها پوشش داده و بدون ممیزی پخش کرده است. بدیهی است صرف پخش این محافل و تولیدات شب شعرها نمی‌تواند جواب‌گوی مخاطب باشد و رسانه نیاز به حجم بیشتری از شعر طنز دارد که باید در داخل رادیو تولید شود. این تولیدات رادیویی شامل تولید شعر طنز در قالب شعر ضربی و بحر طویل در برخی از رادیوهاست که با آن کاری نداریم چون نخست در حال افول است و دوم چون یه همراه ساز اجرا می‌شود و زبان آن ساده و زود فهم است (این وجه مثبت آن است) و سوم این که درون‌مایه و محتوی آن مشخص است: مادر زن، موجر و مستاجر، بی‌کاری، کوپن(؟)، یا حتی در برخی موارد موضوعات سفارشی و به اصطلاح رو! که این مهم‌ترین نقطه ضعف آن است.

نسلی که تازه پا به عرصه رادیو گذاشته است و در قالب‌هایی خارج از قالب‌های معمول در رادیو شعر طنز می‌سراید و محتوا و موضوعات تازه‌تری را به مخاطب عرضه می‌کند کمتر به وجه رادیویی بودن اثر دقت می‌کند. این افراد چون هیچ کدام پرورش یافته‌ی رادیو نیستند و ابتدا کار خود را در رسانه‌های مکتوب آغاز کرده‌اند در واقع شعر مکتوب می‌گویند و همان را در رسانه رادیو عرضه می‌کنند! اشکال در این جاست چون رادیو رسانه‌ای است که اغلب مخاطب‌اش مردم عادی هستند شاید بسیاری از ظرافت‌های یک اثر طنز را درک نکنند و برایشان نامفهوم باشند، مثلا این بیت از منوچهر احترامی را ببینید: (ما برون را ننگریم را قال را/ما درون را بنگریم و هال را) شاید اگر مخاطب فرهیخته هم صورت دیداری این اثر را نبیند و آن را فقط بشنود به استاد خرده بگیرد که این چه شعری بود؟ یا مثلا مدرج کردن شعر که بین اهل طنز بسیار متداول است : (گفت بودی جناب شمس الوا/که عظینش نشد در آن جا) یا: ( از اون نگاه های عاقل اندر/سفیه شو باید بیارم این ور) چه قدر می‌‌تواند باعث خنداندن مخاطب رادیو بشود جای سوال و بررسی بیشتر دارد. در کل استفاده از صنایع بدیع لفظی و معنوی که برای مخاطب ناآشناست و برای فهم اهل فن هم گاه باید صورت نوشتاری اثر در دسترس باشد در رادیو کمی جای تامل دارد، برخی از شاعران گمان می‌کنند محاوره بودن زبان شعر برای عرضه آن در رادیو کافی است در صورتی که چنین نیست!

با استفاده درست از وجه شنیداری رادیو می‌توان اشعار طنزی منطبق با منطق رادیو تولید کرد که با شنیدن در لحظه اثر گذار باشد و معنی و مفهوم را برساند و البته خنده‌دار هم باشد. در یک تجربه‌ی رادیویی در سال ۸۵ در رادیو جوان و برنامه‌ی «جوونی به وقت فردا»، «مهدی استاد احمد» شاعر خوش‌قریحه‌ طنزپرداز اشعاری را اجرا می‌کرد که نمونه‌ای عالی برای بررسی شعر طنز مناسب در رادیو است. شعر مناسب عرضه برای شنیدن باید از وزن مناسب، قافیه و ردیف مناسب، محتوای مناسب برخودار باشد و از پیچیدگی‌های لفظی و معنوی کلام خالی باشد که قبلا درباره‌ی آن بحث کردیم، اما در این فرصت به بررسی دو عنصر وزن و قافیه در شعر رادیویی با توجه به اشعار طنز «مهدی استاد احمد» می‌پردازیم:

۱- وزن در شعر طنز رادیویی
وزن شعر برای ارایه در رادیو یکی از مهم‌ترین نکاتی است که شاعر باید به آن توجه کند. استفاده از وزن‌های خوش آهنگ و کوتاه (مسدس) مثل بحر خفیف و زحافات آن باعث می‌شود که شنونده بهتر شعر را بشنوند و درک کند. وزن «فاعلاتن مفاعلن فعلن» یا «فاعلاتن مفاعلن فع‌لن» یکی از بحرهای خوش آهنگ و به قولی خوش رکاب عروض است که شاعران بسیاری از این بحر برای سرودن اشعار خود استفاده کرده‌اند. خفیف در لغت به معنی سبک است، اصل این بحر «فاعلاتن مستفعلن فاعلاتن» است ولی چون سالم آن خوش آهنگ نیست از زحافاتش استفاده می شود. در ادب کلاسیک «جام‌جم» اوحدی مراغه‌ای و بخشی از «هفت اورنگ» جامی و… در این وزن سروده شده‌اند. ابوالفضل زرویی نصرآباد از این وزن بسیار استفاده کرده است و اشعاری بی‌نظیر در آن سروده است. مهدی استاد احمد هم در سرودن اشعار خود به این وزن توجه کرده است و از آن بهره جسته است.
کارهای بزرگ حرفه‌ی ماست
کشف ما بوده است دبه‌ی ماست
قبل ما جیب خلق خالی بود
توی هر سفره خشکسالی بود
آب در رود ما روان کردیم
عالم پیر را جوان کردیم
دوره ی ما هوا بهاری شد
در دل خلق بی قراری شد
همه از پول بهره مند شدند
هر کچل بود مو بلند شدند !
عطر خدمت به هر مکان پیچید
بوی بشکه در آسمان پیچید !

۲-قافیه‌ی شنیداری:
یکی از مشکلاتی که مخاطب رادیو با آن مواجه است تشخیص درست قوافی شعر است. در شعر شنیداری باید طوری قافیه‌ آورد که مخاطب با یک بار شنیدن متوجه آن بشود. استاداحمد در آوردن قافیه‌های شنیداری شاعری زبردست است و به خوبی به این نکته توجه دارد و اگر حتا از جناس تام در قافیه استفاده می‌کند حتما آن را با قرینه‌ای همراه می‌کند تا شنونده به خوبی آن را دریابد و لذت ببرد:
کارهای بزرگ حرفه‌ی ماست
کشف ما بوده است دبه‌ی ماست

-یا هنگامی که قصد آوردن مراعات‌نظیر دارد به خوبی از فرصت استفاده می‌کند و با کشش قافیه طنازی می‌کند:
سفره ها پر شد از کره ، سرشیر
ماستِ پر چرب و خامه و پـــَـنیر(!)

-یا به وقت برای برجسته کردن قافیه از ردیف استفاده می‌کند و تشخیص آن را برای مخاطب آسان می‌کند و علاوه بر آن تاکیدی بر مفهوم جمله می‌گذارد که در شنیدار بسیار لذت بخش است:
وامهای کلان کلان دادیم
وام مکفی به هر جوان دادیم
نو عروسان جهازشان[جهیزیه!] از ماست
گوشت و مرغ و پیازشان از ماست
ما به دامادها توان دادیم
سکه و خودرو یا مکان دادیم
در همه شهر یک مجرد نیست
حاجتِ کارهای بدبد نیست
نو جوانان به هر کجا هستند
همگی شان دوتا دوتا هستند
زندگی ها چو قند شیرین شد
قند هم خود دوچند شیرین شد
کارها را درست ما کردیم
پول بر خلق پست ما کردیم
پولهای کلان کلان تزریق
کرده ام من به این و آن تزریق

-استفاده از قافیه معموله یا جعلی و قوافی بدیعی که بسیار سخن را شنیداری و خوش‌مزه کرده است:
فیلم سازان ز دست ما راضی
یک نفر هم نمانده ناراضی
زده شد با تلاش ِ ویژه‌ی ما
گل دوم به استرالیّا(!)

-استفاده از وزن متوازن با روی یکسان برای ایجاد قافیه:
نیست لازم به جمله‌ای صحبت
علم بهتر شده است از ثروت

-استفاده از زبان محاوره برای قافیه‌پردازی:
هر چه ورزش که در جهان باشد
قهرمانیش از آنِمان باشد
اولین دوسیه ز ما بوده
جلدشم طوسیه(!) ز ما بوده

-استفاده از حروف قریب‌المخرج در قافیه‌پردازی:
طرح ما بوده پتک دباغی
طرح ما بود آچار شلاقی

اینها برخی از ویژگی‌های شعر استاداحمد و برخی از ویژگی‌های یک شعر خوب رادیویی است. به نظر من این گونه شعر در رادیو کمتر وجود دارد و شاعران بی‌توجه به مواردی که ذکر شد برای رادیو شعر می‌سرایند. رادیو رسانه‌ی شنیداری است و شعر ویژه‌ی خودش را می‌خواهد، شعر رادیویی باید برای رادیو تولید شود، با توجه به نکاتی که یادآور شدیم.